ناصر شیربگی

زمینه: آموزش روستایی نقش حیاتی در توسعه کلی جوامع ایفا میکند، اما با چالشهای منحصر به فردی مواجه است که میتواند نتایج آموزشی را مختل کند. مدارس روستایی با مسائلی مانند زیرساختهای ناکافی، دسترسی محدود به منابع و دشواری در جذب و حفظ معلمان با کیفیت دست و پنجه نرم میکنند. یکی از عمدهترین مشکلات مدارس روستایی تأمین معلمان باکیفیت است که ممکن است به پایینتر بودن سطح علمی دانشآموزان روستایی نسبت به دانشآموزان شهری منجر شود. جذب و آموزش دانشجومعلمان با انگیزه و دارای نگرش مثبت برای تدریس در این مدارس میتواند به افزایش کیفیت آموزش و بهبود عملکرد تحصیلی دانشآموزان کمک کند. هدف پژوهش: هدف این پژوهش ابتدا، شناسایی مشکلات مدارس روستایی از منظر معلمان با سابقه و سپس بررسی اثر انتقال این تجربیات بر شناخت، نگرش و انگیزه دانشجومعلمان برای معلمی در روستا بود. بخشی از این پژوهش به گردآوری اطلاعات مبتنی بر مرور نظاممند پیشینه درباره مسائل مدارس روستایی در سایر کشورها و انجام مصاحبههایی با معلمان با سابقه برای جمعآوری اطلاعات دقیقتر بود. در بخش کمی، هدف ارزیابی تأثیر اشاعه گزینشی اطلاعات بر شناخت، نگرش و انگیزش دانشجومعلمان بود، بهطوریکه بررسی شد آیا اشاعه اطلاعات مرتبط با معلمی در روستا به درک دانشجو معلمان از مسائل مدارس روستایی کمک خواهد کرد و چه تغییراتی در نگرش و انگیزه آنان برای انتخاب مدارس روستایی در آینده ایجاد کرده است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد آمیخته متوالی از نوع اکتشافی است و به شیوه کیفی-کمی انجام شد. بخش کیفی با رویکرد تحلیل محتوای منابع و مقایسه با دادههای مصاحبه انجام شد که شامل سه مرحله اصلی است: مرور نظاممند پیشینه مرتبط، اجرای مصاحبههای نیمهساختاریافته و مقایسه کدهای استخراج شده از دو مرحله قبل. مقالات مرتبط با مشکلات مدارس روستایی در کشورهای دیگر بررسی و دستهبندی گردید. سپس اطلاعات جمعآوریشده برای تدوین سؤالات مصاحبه با چهارده معلم از مدارس روستایی استفاده شد. ملاک انتخاب مشارکتکنندهها برای مصاحبه، تجربه معلمی در روستا بود و مصاحبهها تا اطمینان از اشباع نظری ادامه یافت. پس از تحلیل و مقایسه مصاحبهها، در بخش کمی پژوهش، پیشآزمونی بهمنظور سنجش شناخت، نگرش و انگیزه دانشجو معلمان اجرا گردید. سپس، گروهی از دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان سنندج (81 دانشجوی پسر و 37 دانشجوی دختر) با رویکرد اشاعه گزینشی اطلاعات، بهصورت الکترونیکی در معرض محتوای تهیهشده قرار گرفتند. در مرحله آخر با اجرای پسآزمون، تأثیر اشاعه گزینشی اطلاعات بر شناخت، نگرش و انگیزش آنها اندازهگیری شد. یافتهها: نتایج بخش کیفی نشانمیدهد که مدارس روستایی با چالشهای قابل توجهی مواجه هستند که از جمله میتوان به کمبود منابع و زیرساختهای ناکافی، اشاره کرد. با این حال، نتایج به برخی مزایای موجود، از جمله تعداد کم دانشآموزان و روابط قویتر بین معلمان و دانشآموزان روستایی، اشاره دارد. در حالی که تحقیقات جهانی بر ضرورت مداخلات جامع و نظاممند برای رفع این چالشها تأکید میکند، استراتژیهای محلی و قابلاجرا نیز میتوانند نتایج مثبتی در بهبود آموزش در مناطق روستایی ایران به ارمغان آورند. نتایج بخش کمی نشانمیدهد که دادههای گردآوری شده در مرحله پیشآزمون شناخت دانشجو معلمان درباره ابعاد مختلف معلمی در روستا (شامل: سواد والدین، وضعیت اقتصادی، فرهنگ روستا، مشارکت والدین، تشدید کار، کمبود امکانات، کمبود بودجه، کلاسهای چندپایه و مؤثر بودن تحصیل در دانشگاه) کمتر از حد متوسط بود. همچنین میانگینهای مؤلفههای نگرش (شامل بعد عاطفی تدریس در روستا 96/2 و زندگی در روستا 23/3 و بعد رفتاری تدریس در روستا 74/2 و زندگی در روستا 47/2 ) و میانگینهای مؤلفههای انگیزه (شامل محیط روستا 83/2، خدمت در مناطق روستایی 81/2، دانشآموزان روستا 11/3، جو سازمانی 91/2) بهدست آمد. این میانگینها در مرحله پس آزمون برای مؤلفههای نگرش (شامل بعد عاطفی تدریس در روستا 21/3 و زندگی در روستا 42/3 و بعد رفتاری تدریس در روستا 95/2 و زندگی در روستا 87/2 ) و برای مؤلفههای انگیزه (شامل محیط روستا 25/3، خدمت در مناطق روستایی 06/3، دانشآموزان روستا 25/3، جو سازمانی 19/3) بهدست آمد. آزمون آماری، معنیداری تغییرات میانگینها را تأیید نمود. همچنین آزمون آماری نشان داد که جنسیت بر نگرش و انگیزه دانشجو معلمان تأثیر دارد. نتایج: توجه به شرایط محلی مدارس روستایی و ادغام بینشهای جهانی میتواند به احیای مدارس روستایی بهویژه در زمینه آمادهسازی معلمان برای آموزش با کیفیت منجر شود. اشاعه اطلاعات گزینشی در افزایش شناخت، نگرش و ایجاد انگیزه مثبت در دانشجومعلمان برای معلمی در روستا مؤثر بود. معنی ضمنی این یافته این است که با تهیه منابع آموزشی مرتبط با روستا، از جمله اطلاعات مناسب در زمینه تجارب معلمی در روستا میتوان شناخت، نگرش و انگیزه دانشجومعلمان را نسبت به معلمی در روستا تقویت نمود.