ناصر خالق پناه

وقوع خشکسالی‌های مداوم باعث کاهش چشمگیر منابع آب سطحی و زیرزمینی و همچنین سبب کاهش تولید محصولات کشاورزی، افزایش هزینه‌های تولید و تهدید امنیت غذایی در ایران شده است. این وضعیت به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور مشهودتر است. وقوع خشکسالی یکی از بحران‌های جدی در استان کردستان به شمار می‌رود که تأثیرات قابل‌توجهی بر منابع آب زیرزمینی، کشاورزی و محیط ‌زیست در این منطقه داشته است. تحقیق حاضر با هدف امکان-سنجی پایش خشکسالی در مقیاس‌های زمانی مختلف با بکارگیری تصاویر ماهواره‌ای و ارزیابی میزان ارتباط و درجه تطابق بین چند شاخص‌ خشکسالی با برخی شاخص‌های سنجش از دوری طی دوره زمانی 2024-2000 در استان کردستان به انجام رسید. جهت انجام این کار، ارتباط بین چهار شاخص سنجش از دوری PET، GPP، TCI و TVX، که از سنجنده MODIS متعلق به ماهواره Terra استخراج شدند، با سه شاخص خشکسالی SPI، SPEI و EDDI در مقیاس‌های 1 تا 4 ماهه مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. منطقه مورد مطالعه، محدوده‌ای از اراضی کشاورزی گندم دیم واقع در دشت قروه – دهگلان بود و چهار ماه فعال از رشد گندم دیم در این منطقه (از ماه مارس تا ماه ژوئن) مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج کلی حاصل از این پژوهش نشان داد که شاخص‌های سنجش از دوری می‌توانند بعنوان ابزارهای مؤثر و کارآمدی برای پایش خشکسالی مورد استفاده قرار گیرند. به لحاظ کارایی شاخص‌های سنجش از دوری در پایش خشکسالی، یافته‌ها نشان داد که شاخص PET (تبخیر تعریق پتانسیل) مؤثرترین شاخص سنجش از دوری برای پایش خشکسالی در منطقه مورد مطالعه است. این شاخص با هر سه شاخص خشکسالی، به‌ویژه SPEI و EDDI دارای همبستگی بسیار قوی و منفی بود. شاخص TCI نیز که نمایانگر وضعیت دمایی در طی روز است به‌عنوان دومین شاخص مؤثر، با هر سه شاخص خشکسالی به‌ویژه با دو شاخصSPEI و EDDI ارتباط مثبت و قوی نشان داد. شاخص TVX در طی شب که از حاصل تقسیم دمای سطح زمین بر شاخص NDVI حاصل آمد با وضعیت خشکسالی رابطه معکوسی نشان داد. در میان شاخص‌های مورد مطالعه، شاخص GPP به‌عنوان ضعیف‌ترین شاخص سنجش از دوری جهت پایش خشکسالی شناخته شد. نتایج حاصله همچنین بیانگر ارتباط بالاتر شاخص‌های سنجش از دوری با شاخص‌های SPEI و EDDI در مقایسه با SPI بود. دلیل این امر به دخیل بودن تبخیر-تعرق مرجع در ساختار SPEI و EDDI و ارتباط بالای آن با برخی شاخص‌های سنجش از دوری به‌ویژه PET و TCI نسبت داده شد. نتایج حاصل از بکارگیری مدل رگرسیون چندگانه خطی به روش گام به گام نیز نشان داد که شاخص‌های سنجش از دوری توانایی بیشتری در توجیه واریانس آن دسته از شاخص‌های خشکسالی که بیلان آب و گرما را بطور توأمان در نظر می‌گیرند دارند. به لحاظ نقش طول دوره مقیاس زمانی در شیوه ارتباط بین شاخص‌های سنجش از دوری و شاخص‌های خشکسالی، بررسی مقیاس‌های زمانی (1، 2، 3 و 4 ماهه) نشان داد که افزایش طول دوره زمانی منجر به افزایش درجه قوت و پایداری ضرایب همبستگی و بهبود عملکرد مدل‌های رگرسیونی می‌شود.