کورش دادخواه

هدف از پژوهش حاضر بررسی کیفیت زندگی و عوامل تعیین کننده روانی_اجتماعی آن در زندانیان با سابقه مصرف مواد بود. پژوهش حاضر از نوع توصیفی همبستگی و مبتنی بر مدل‌یابی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری، در این پژوهش، شامل زندانیان استان کردستان (شهرستان های سنندج و کامیاران) در سال 1404-1403 بود که براساس نمونه‌گیری تصادفی ساده 320 نفر از آنان انتخاب شدند. ابزار‌های پژوهش شامل پرسشنامه‌های کیفیت زندگی (SF_12)، خودکارآمدی عمومی (GSE)، تاب‌آوری (CD-RISC)، حمایت اجتماعی ادراک شده (MSPSS)، نشخوار خشم (ARS)، افسردگی بک (BDI) و کوتاه خواب (MSQ) بود که در زندان‌های استان کردستان بروی نمونه‌ها اجرا شد. داده‌ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، رگرسیون لجستیک دوجمله‌ای و مدل‌یابی معادلات ساختاری با نرم‌افزارهای SPSS و Amos تحلیل شدند. نتایج همبستگی نشان داد حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و تاب‌آوری با کیفیت زندگی رابطه مثبت و معنادار دارند، در حالی که افسردگی، بی‌خوابی و خشم با کیفیت زندگی رابطه منفی و معنادار نشان دادند. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد عوامل تعیین‌کننده مثبت توانستند 24 درصد از واریانس کیفیت زندگی را تبیین کنند که در این میان حمایت اجتماعی و تاب‌آوری پیش‌بین‌های معنادار بودند. همچنین عوامل تعیین‌کننده منفی 13 درصد از واریانس کیفیت زندگی را تبیین کردند و افسردگی، بی‌خوابی و خشم اثر منفی و معنادار داشتند. نتایج رگرسیون لجستیک نشان داد متغیرهای پژوهش توان پیش‌بینی عضویت افراد در دو گروه کیفیت زندگی مطلوب و نامطلوب را دارند و مدل با دقت 71 درصد افراد را به‌درستی طبقه‌بندی کرد. نتایج مدل‌یابی معادلات ساختاری حاکی از برازش مناسب مدل مفهومی بود. همچنین نتایج بوت‌استرپ نشان داد حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و تاب‌آوری نقش میانجی معناداری در رابطه بین عوامل تعیین‌کننده منفی (افسردگی، بی‌خوابی و خشم) و کیفیت زندگی ایفا می‌کنند (05/0P ≤). یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد کیفیت زندگی زندانیان دارای سابقه مصرف مواد تحت تأثیر هم‌زمان عوامل روان‌شناختی مثبت و منفی قرار دارد. تقویت حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و تاب‌آوری می‌تواند از طریق کاهش اثرات منفی افسردگی، بی‌خوابی و خشم، به بهبود کیفیت زندگی این گروه منجر شود. بنابراین، طراحی و اجرای مداخلات روان‌شناختی و برنامه‌های بازپروری مبتنی بر تقویت منابع فردی و اجتماعی زندانیان می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی آنان داشته باشد.