کامران چپی

حوزه‌های آبخیز بستر زندگی و حیات بشر هستند و بنابراین نقش مهمی در سلامت انسان دارند. از این نظر، سلامت حوزه‌های آبخیز می‌تواند به عنوان شاخصی برای سلامت انسان مد نظر قرار بگیرد. همچنین یک حوزه آبخیز سالم باید چارچوب و عملکرد لازم برای حفظ سلامت زیست‌بوم‌ها را داشته باشد؛ در نتیجه یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین دیدگاه‌ها در مدیریت حوزه آبخیز، اطلاع از سلامت حوزه‌های آبخیز می‌باشد. برای ارزیابی سلامت حوزه‌های آبخیز، مدل‌های مختلفی توسط پژوهشگران در حوزه محیط زیست ارائه شده است که هر کدام با ارزیابی مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و غیره، به بررسی وضعیت سلامت حوزه آبخیز می‌پردازند. در این پژوهش با استفاده از مدل فشار-وضعیت-پاسخ که یکی از به روزترین و قابل اعتمادترین مدل‌های ارزیابی وضعیت سلامت حوزه‌های آبخیز می‌باشد، به ارزیابی وضعیت سلامت حوزه‌های آبخیز استان کردستان پرداخته شده است. این مدل سه فاکتور فشار، وضعیت و پاسخ را برای ارزیابی حوزه‌های آبخیز مد نظر قرار می‌دهد. بدین منظور چهار حوزه آبخیز قصریان، خامسان، قشلاق و قره‌طوره برای مطالعه انتخاب شدند. نتایج نشان داد که در حوزه آبخیز قصریان، وضعیت سلامت روند کاهشی داشته است و از 4/45 درصد در طبقه سالم در سال 1392-1391 به 3/22 درصد در سال 1395-1394 کاهش یافته است و بیش‌ترین تغییرات این حوضه در سال‌های مطالعاتی مربوط به بخش غربی می‌باشد. وضعیت سلامت حوزه آبخیز خامسان حدوداً متوسط و روند افزایشی را نشان می‌دهد، به طوری که وضعیت سلامت در سال 1385-1384 در دو طبقه سالم و به‌طور نسبی سالم 1/40 درصد و در سال 1391-1390 به 2/50 درصد افزایش یافته است و بیشترین تغییرات در بخش غربی و مرکزی می‌باشد. در حوزه آبخیز قشلاق به طور چشمگیری وضعیت بهبود یافته است، به طوری که 86 درصد از کل حوضه در سال 1393-1392 دارای وضعیت سالم و بیش از دو برابر سال 1382-1383 می‌باشد و کمترین تغییرات در یک زیرحوضه مرکزی می‌باشد که در طبقه ناسالم باقی مانده است. حوضه قره‌طوره به دلیل وجود ایستگاه‌های جدید، فقط در سال 1387 مطالعه شد و نتایج نشان داد که 9/34 درصد وضعیت سلامت حوضه در طبقه به طور نسبتاً ناسالم قرار دارد و 9/14 درصد کل حوضه نیز در طبقه ناسالم قرار دارد. این یافته‌ها به مدیران و برنامه‌ریزان حوزه‌های آبخیز توانایی آگاهی از روند تغییرات عوامل مؤثر در مدیریت حوزه آبخیز را می‎دهد به طوری که به راحتی می‌توانند تشخیص دهند که مدیریت حوضه باید بیشتر در چه مناطقی و بر روی چه عواملی تمرکز نماید.