توسعه بازارها و مؤسسات مالی بهعنوان یک عامل مهم در تسریع فرآیند رشد اقتصادی و بهبود شاخصهای توسعه انسانی در کشورها شناخته میشود. این موضوع بهویژه در کشورهایی مانند ایران که با چالشهای اقتصادی و اجتماعی متعددی مواجه هستند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این تحقیق، با استفاده از روش حداقل مربعات پویا (DOLS)، در هشت مدل جداگانه به بررسی تأثیر مؤلفههای توسعه بازارها و مؤسسات مالی (کارایی، عمق و دسترسی) بر شاخص توسعه انسانی (HDI) در ایران طی دوره 1990 تا 2021 پرداخته شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد که کارایی مؤسسات مالی تأثیر مثبت و معناداری بر توسعه انسانی در ایران دارد. به عبارت دیگر، مؤسسات مالی کارا با تخصیص بهینه منابع و کاهش هزینههای مالی میتوانند به بهبود شاخصهای توسعه انسانی مانند آموزش، بهداشت و رفاه اجتماعی کمک کنند. از سوی دیگر، دسترسی به مؤسسات مالی تأثیر معناداری بر توسعه انسانی ندارد، که نشاندهنده این است که صرف افزایش دسترسی به خدمات مالی نمیتواند بهطور مستقیم و قابل توجهی به ارتقای سطح توسعه انسانی منجر شود. همچنین، سایر شاخصها مانند توسعه بازارهای مالی و عمق بازارهای مالی تأثیر منفی ناچیزی بر توسعه انسانی دارند. علاوه بر این نتایج نشان می-دهد، عواملی همچون رشد اقتصادی، شهرنشینی و کیفیت نهادی نیز بر توسعه انسانی تأثیر مثبت و معناداری دارند. این نتایج تأکید میکنند که تقویت زیرساختهای مالی و اقتصادی میتواند بهطور مؤثری به ارتقای سطح توسعه انسانی در ایران کمک کند و نیازمند توجه بیشتر سیاستگذاران به توسعه بازارها و مؤسسات مالی بهعنوان یک اولویت کلیدی است.
