زاهد شریفی

مواد آلی به‌عنوان منبع عناصر غذایی گیاهان، منبع کربن و انرژی برای ریزجانداران خاک، اثر مثبت بر ساختمان‌سازی خاک و ویژگی مربوط به آن از جمله نفوذ و نگهداری آب و هوا در خاک و از آن مهمتر مواد آلی خاک به عنوان محل ذخیره کربن و کاهش گازهای گلخانه ای و کاهش گرمایش زمین نقش مهمی را در تعادل اکوسیستم های روی زمین دارد. از این‌رو بررسی چرخه کربن و مطالعه دینامیک زمان برگشت آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از دیرباز استفاده از پس ماندهای آلی برای افزایش و بهبود ماده آلی خاک مرسوم بوده است. پژوهش های پیشین نشان می‌دهند که میزان اثر پس‌ماندهای آلی بر ویژگی‌های خاک به کمیت و کیفیت این پس‌ماندها وابسته است. بنابراین این پژوهش با هدف بررسی اثر بقایای کاه و کلش گندم و پودر خون کشتارگاه و تلفیق آنها بر ویژگی‌های شیمیایی و بیولوژیک خاک دخیل در چرخه‌ی کربن در خاک انجام شد. تیمارهای مورد مطالعه عبارت بودند از: 1. خاک بدون کاه گندم و پودر خون (خاک شاهد، S0B0)، 2. خاک تیمار شده با کود شیمیایی بر اساس آزمایش خاک (F)، 3. خاک تیمار شده با 5/3٪ پودر خون (B3.5%)، 4. خاک تیمار شده با 5/3٪ کاه گندم (S3.5%)، 5. خاک تیمار شده با 75/1٪ پودر خون و 75/1٪ کاه گندم (S1.75%B1.75%)، 6. خاک تیمار شده با 75/1٪ پودر خون و 33/2٪ کاه گندم (S2.33%B1.17%)، و 7. خاک تیمار شده با 33/2٪ پودر خون و 17/1٪ کاه گندم (S1.17%B2.33%).تمامی تیمارها به مدت 90 روز در دمای آزمایشگاه انکوباسیون شدند. در زمان‌های 0، 5، 10، 15، 30، 60 و 90 روز از تیمارهای مختلف نمونه‌برداری شد، و ویژگی‌های مختلف شامل میزان pH، هدایت الکتریکی (EC)، میزان پتاسیم قابل دسترس، نیتروژن کل، کربوهیدرات‌های محلول خاک، و ازمیان ویژگی‌های بیولوژیک خاک، فعالیت آنزیم‌های بتاگلوکوزیداز، ساکاراز، آنزیم سلولاز ، جمعیت قارچ ها و باکتری ها، کربن زیتوده میکروبی و بهره متابولیکی و تنفس (پایه و برانگیخته)، اندازه‌گیری شدند. میزان pH تنها در تیمارهای S1.75%B1.75% و S1.17%B2.33% در مقایسه با شاهد (S0B0) کاهش معناداری یافت. در رابطه با EC و نیتروژن کل تمامی تیمارهای آلی در مقایسه با شاهد سبب افزایش این شاخص‌ها شدند، که بیشترین آن در تیمار خالص پودر خون (B3.5%) به دست آمد. میزان پتاسیم قابل دسترس تنها در تیمار S2.33%B1.17% نسبت به شاهد به لحاظ آماری افزایش معناداری داشت. در مورد کربوهیدرات‌های محلول خاک به گونه عموم تیمارهای ترکیبی کاه و کلش و پودر خون مدت زمان بیشتری میزان این شاخص را در خاک در حد بالا نگه داشته‌اند. در رابطه با تنفس پایه و برانگیخته به گونه عموم در تیمارهای تلفیقی پودر خون و کاه و کلش دارای بیشترین میزان بودند به گونه ای که بیشترین میزان آنها در تیمار S1.17%B2.33% به دست آمد، هر چند با تیمار S1.75%B1.75% اختلاف معناداری نداشت. میزان فعالیت آنزیم ساکاراز و بتاگلوکوزیداز در همه‌ی تیمارهای این پژوهش نسبت به شاهد افزایش یافته بود اما این میزان افزایش فقط در تیمارهای تلفیقی کاه و کلش گندم و پودر خون (S2.33%B1.17%، S1.75%B1.75% و S1.17%B2.33%) معنادار بود. در تمامی تیمارها به جز تیمار کود شیمیایی فعالیت آنزیم سلولاز در مقایسه با شاهد افزایش یافته بود اما حضور کاه و کلش در تیمارها نقش مهمی در افزایش فعالیت این آنزیم داشت، چرا که در تیمار پودر خون به تنهایی افزایش فعالیت این آنزیم در مقایسه با شاهد چشم‌گیر نبود. همچنین جمعیت قارچ ها و باکتری ها، کربن زیتوده میکروبی و بهره متابولیکی در تیمارهای تلفیقی بیش از سایر تیمارها نسبت به شاهد افزایش یافته بودند. به گونه عموم نتابج نشان داد تیمارهای که دارای اصلاح کننده‌های آلی بودند نسبت به تیمار کود شیمیایی اثر مثبت بیشتری بر شاخص های یاد شده داشته اند. اما از میان تیمارهای که دارای اصلاح کننده‌های آلی بودند، استفاده توأم پودر خون و کاه کلش به ویژه تیمار با نسبت یک سوم پودر خون و دو سوم کاه و کلش (S2.33%B1.17%) نسبت به سایر تیمارها اثر بهتری بر ویژگی های یاد شده داشته است. به طور کلی با توجه به نتایج به دست آمده می‌توان به کشاورزان توصیه کرد که تلفیقی از کاه و کلش و پودر خون برای تأمین عناصر مورد نیاز گیاه، بهبود شرایط فیزیکی، شیمیایی و زیستی و همچنین کاهش آلودگی‌های زیست محیطی استفاده کنند.