رشد اقتصادی یکی از مفاهیم اصلی در اقتصاد کلان است که تابعی از متغیرهای مختلف میباشد. یکی از متغیرهای مهم و تأثیرگذار بر رشد اقتصادی ایران درآمدهای نفتی است که افزایش یا کاهش آن اقتصاد ایران را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. از سوی دیگر، نرخ ارز بهعنوان متغیری کلیدی در تعیین قدرت رقابتی بخشهای مختلف اقتصاد و تنظیم روابط تجاری خارجی داشته و نقشی حیاتی در رشد و توسعه اقتصادی ایفا میکند. هرگونه انحراف نرخ ارز از سطح تعادلی، نهتنها موجب بیثباتی بازارها و افزایش هزینههای تولید میشود، بلکه میتواند زمینهساز تخصیص نامناسب منابع، کاهش سرمایهگذاری در بخشهای مولد، و گسترش فعالیتهای غیرمولد شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر درآمد نفتی و انحراف نرخ ارز بر رشد اقتصادی ایران در بازه زمانی 1370 تا 1402 انجام شده است. جهت تبیین و تحلیل بهتر موضوع پژوهش متغیرهای مداخلهگر مانند نرخ تورم، نرخ بیکاری و سرمایهگذاری مستقیم خارجی در مدل پژوهش وارد شدهاند. در این پژوهش جهت برآورد مدل از آزمون خودرگرسیون برداری استفاده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد درآمدهای نفتی بر رشد اقتصادی تأثیر مثبت دارد، در مقابل انحراف نرخ ارز تأثیر منفی بر رشد اقتصادی دارد. همچنین رشد اقتصادی در ایران تحت تأثیر متغیرهای مانند نرخ تورم، نرخ بیکاری و سرمایهگذاری مستقیم خارجی قرار دارد. بهطوریکه مانند نرخ تورم، نرخ بیکاری تأثیر منفی و سرمایهگذاری خارجی تأثیر مثبتی بر رشد اقتصادی در ایران دارد. طبق دادههای توابع واکنش آنی، در کوتاهمدت شوک ناشی از درآمد نفتی و سرمایهگذاری مستقیم خارجی منجر به یک واکنش مثبت در رشد اقتصادی میشود، اما شوک ناشی از انحراف نرخ ارز، نرخ تورم و نرخ بیکاری تاثیر منفی بر رشد اقتصادی دارند. بهعلاوه در میانمدت و بلندمدت متغیرهای فوق ثبات نسبی دارند، اما رشد اقتصادی عملکرد ضعیفی داشته و نتوانسته بهطور پایدار افزایش یابد. نتیجه مهم دیگر در پژوهش حاضر آن است که مقادیر گذشته متغیرهای درآمد نفتی، انحراف ارز و سایر متغیرهای مداخلهگر توانایی لازم برای پیشبینی رشد اقتصادی را ندارند و این متغیرها علت گرنجری رشد اقتصادی نیستند. با در نظر گرفتن این نتایج، سیاستگذاران باید بر کنترل نرخ تورم و مدیریت انحراف نرخ ارز تمرکز کنند تا اثرگذاری بلندمدت سرمایهگذاری مستقیم خارجی و تبدیل بهینه درآمدهای نفتی به سرمایهگذاریهای مولد تضمین گردد. چنین رویکردی موجب میشود اثرات مثبت شوکها پایدارتر و اثرات منفی آنها بر رشد اقتصادی کمتر شود. لذا بهمنظور نیل به رشد اقتصادی لازم است تأثیر هر یک از متغیرهای فوق بهواسطه سیاستهای مؤثر و کارآمد و نیز استفاده بهینه از منابع، مدیریت شوند.
