یوسف سهرابی

تنش خشکی یکی از مهمترین تنش‌های محیطی محدود‌کننده عملکرد بسیاری از گیاهان زراعی از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﯿﺎﻫﺎن داروﯾﯽ در مناطق خشک و نیمه‌خشک به شمار می‌رود. اﻣﺮوزه اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺎﻟﻴﺴﻴﻠﻴﻚاﺳﻴﺪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻳﻜﻲ از ﻣﻮاد ﺗﻨﻈﻴﻢ‌ﻛﻨﻨﺪه رﺷﺪ ﮔﻴﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮔﻴﺎﻫﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻨﺶ‌های محیطی همچون تنش‌خشکی رو به افزایش است. این تحقیق به منظور بررسی تأثیر محلول‌پاشی اسید سالیسیلیک بر صفات فیزیولوژیک، رشد و عملکرد گیاه دارویی موسیر (Allium hirtifolium) تحت سطوح مختلف آبیاری طی سه سال زراعی (1396-1395، 1397-1396 و 1398-1397) به صورت اسپلیت‌پلات در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی در چهار تکرار انجام گرفت. آبیاری به‌عنوان فاکتور اصلی در چهار سطح 100 درصد (آبیاری کامل)، 75 درصد و 50 درصد نیاز آبی گیاه و عدم آبیاری (دیم)، و سالیسیلیک‌اسید به‌عنوان فاکتور فرعی در چهار سطح صفر، 5/0، 75/0 و 1 میلی‌مولار فاکتورهای مورد بررسی در این پژوهش بودند. پس از اطمینان از یکنواختی واریانس اشتباهات آزمایشی سه سال، تجزیه مرکب داده‌ها برای صفات انجام گرفت. نتایج تجزیه مرکب داده‌های سه سال نشان داد که اعمال تنش خشکی موجب کاهش محتوی آب نسبی برگ، پایداری غشاء، محتوی کلروفیل، عملکرد پیاز، ارتفاع بوته، ابعاد برگ، اندازه پیاز، وزن خشک پیاز، عملکرد دانه، تعداد دانه در کپسول و افزایش میزان فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانت، محتوی پرولین، تندی و آلیسین موسیر گردید. محلول‌پاشی گیاه با سالیسیلیک‌اسید محتوی آب نسبی برگ، میزان پایداری غشاء، فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانت، میزان پرولین، محتوی کلروفیل، راندمان مصرف آب و عملکرد پیاز را بهبود بخشید. بیشترین عملکرد پیاز به میزان 1427 گرم در متر-مربع به تیمار آبیاری کامل و محلول‌پاشی یک میلی‌مولار سالیسیلیک‌اسید تعلق داشت و کمترین عملکرد با میانگین 8/419 گرم در متر‌مربع در گیاهان تحت تیمار عدم آبیاری و عدم محلول‌پاشی سالیسیلیک‌اسید حاصل گردید. نتایج تجزیه مرکب داده‌های سه سال نشان داد که اعمال تنش خشکی موجب افزایش محتوی عناصر معدنی آهن، مس، سدیم، پتاسیم، منگنز، روی و کاهش منیزیم و خاکستر گیاه موسیر گردید. محلول‌پاشی گیاه با سالیسیلیک‌اسید میزان عنصر منیزیم و مقدار خاکستر را بهبود بخشید. نتایج نشان داد که تنش خشکی میزان اسیدهای چرب پالمیتیک‌اسید، پالمیتولئیک‌اسید و اولئیک‌اسید را افزایش داد و موجب کاهش استئاریک‌اسید، لینولئیک‌اسید (6ω) و لینولنیک‌اسید (3ω) گردید. کاربرد سالیسیلیک‌اسید محتوی اسیدهای چرب استئاریک، اولئیک و لینولئیک را افزایش داد. بیشترین میزان ترکیبات اجزای موثره در عصاره پیاز موسیر در شرایط 100 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف سالیسیلیک‌اسید، ترکیب‌های Pyridinethione (03/19 درصد)، N-Acetylmannosamine (03/14 درصد)، Disulfide (72/12 درصد)، Nickel, 2-propenyl (32/11 درصد) وBenzothiazole (74/9 درصد) بودند که جمعاً 84/66 درصد از کل عصاره را تشکیل دادند. سالیسیلیک‌اسید به‌واسطه بهبود صفات فیزیولوژیک مؤثر در مقاومت به شرایط کم‌آبی، اثرات کمبود آب بر عملکرد گیاه موسیر را تعدیل نمود به‌طوری که محلول‌پاشی یک میلی‌مولار سالیسیلیک‌اسید در شرایط دیم و آبیاری به-میزان 50 درصد نیاز آبی‌ گیاه، به‌ترتیب موجب افزایش 12/15 و 39/29 درصدی عملکرد پیاز نسبت به تیمار شاهد بدون مصرف سالیسیلیک‌اسید گردید. لذا کاربرد غلظت مناسب سالیسیلیک اسید در شرایط کمبود آب به دلیل بهبود رشد، عملکرد و کارایی مصرف آب می‌تواند یک استراتژی مناسب برای بهبود رشد و عملکرد موسیر در محیط‌های تحت تنش کم‌آبی باشد.