حج بهعنوان یکی از بزرگترین عبادات اسلامی و رکن پنجم دین، بر زن و مرد بهطور یکسان واجب است؛ با اینحال، زنان بهدلیل شرایط طبیعی و اجتماعی خود در اجرای این فریضه با احکام اختصاصی روبهرو هستند که در متون فقهی مذاهب اربعه بهتفصیل بیان گردیده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه قرآن، سنت و منابع معتبر فقهی به بررسی ابعاد مختلف احکام حج زنان پرداخته و تلاش کرده است ضمن گردآوری آراء، موارد اختلافی و اشتراکی مذاهب را تبیین نماید. یکی از محوریترین مباحث، شرط وجود محرم است. احناف و حنابله حضور محرم یا شوهر را شرط وجوب حج بر زنان دانسته و بدون آن، وجوب را ساقط میدانند. در مقابل، مالکیه و شافعیه با وجود امنیت و همراهی زنان ثقه، حج را بر زنان واجب میشمارند. این اختلاف، در مواردی مانند فوت محرم در اثنای سفر یا امتناع وی از ادامه همراهی نیز نقش مهمی یافته و منجر به صدور احکام متنوعی شده است. فقها براساس آیه«لَا تُخرِجُوهُنَّ مِن بُیُوتِهِنَّ» معتقدند مسئله زن معتده (طلاق، رجعی،) بائن، حق خروج از منزل را ندارد و فقها خروج برای حج را نیز در این حکم داخل دانستهاند و احکام مختلفی بر آن بیان نمودهاند در بحث نفقه حج فقها گفتهاند در حج واجب، زن در صورت استطاعت مالی نیازمند اذن شوهر نیست و نفقهاش بر عهده مرد است؛ اما در حج مستحب، اغلب فقها رضایت شوهر را شرط دانسته و درباره پرداخت هزینهها بر سقوط یا بقای آن اختلافنظر دارند. در بحث سترعورت جمهور فقها عورت زن را همه بدن بهجز وجه و کفین میدانند و بر لزوم رعایت پوشش کامل در نماز، طواف و سایر مناسک تأکید کردهاند و زنان باید لباس دوختهشده بپوشند؛ اما نقاب و دستکش برای آنان ممنوع است، مگر آنکه پوشش آویختهای بدون تماس با صورت به کار برند. فقها غسل برای زنان حائض و نفساء پیش از احرام را مستحب دانستهاند و معتقدند زنان میتوانند تمام اعمال حج بهجز طواف را انجام دهند. در مورد استفاده از حنا، زیورآلات و سرمه نیز اختلافنظر وجود دارد؛ برخی آنرا بهدلیل بوی خوش یا شائبه زینت ممنوع یا مکروه دانستهاند و برخی دیگر جایز یا مستحب میدانند، مشروط بر آنکه موجب تبرج و فتنه نشود. در انجام مناسک، زنان از برخی سنتهای مردانه همچون رمل و اضطباع در طواف معافاند. در سعی همانند مردان موظف بهادای عمل هستند، ولی بدون هیئتهای نمایشی. در وقوف عرفات و مشعر تکالیفشان یکسان است؛ اما به آنان اجازه داده شده است زودتر از مزدلفه به سمت منی حرکت کنند. در حلق و تقصیر نیز تنها کوتاه کردن اندکی از مو براس آنان واجب است. زنان در مَبیت مزدلفه و منی از معافیت یا تخفیف برخوردارند و در رمی جمرات میتوانند نایب بگیرند. همچنین زنان حائض از طواف وداع معافاند. این بررسی نشان میدهد که فقه اسلامی با توجه به شرایط خاص زنان، ضمن حفظ اصل وجوب حج، رخصتها و محدودیتهایی را برای زنان وضع کرده است که هدف آن تسهیل در عبادت، تأمین امنیت و پاسداشت کرامت آنان است. بدینسان، تفاوتهای احکام نه به معنای کاهش ارزش معنوی حج زنان، بلکه نشانه توجه ویژه شریعت به شرایط واقعی آنان در اجرای این فریضه عظیم است.
