مقدمه: کدو پوست کاغذی یکی از گیاهان دارویی ارزشمند است که یکساله، علفی و متعلق به تیره کدوئیان میباشد. دانههای این گیاه حاوی ترکیبات مختلف از جمله روغنها، کربوهیدراتها، پروتئینها، عناصر معدنی و ویتامینها هستند. اهمیت این گیاه، بیشتر به دلیل روغن حاصل از دانه آن میباشد که حاوی اسیدهای چرب غیر اشباعی مانند لینولئیک اسید و اولئیک اسید است. کاربرد نهادههای دوستدار محیط زیست در قالب سیستم کشاورزی پایدار، میتواند علاوه بر بهبود کیفیت محصولات گیاهان دارویی، راهکاری کلیدی در راستای حفظ اصول اکولوژیک و پایداری عملکرد باشد. بنابراین در این پژوهش تاثیر نهادههای با منشا طبیعی شامل ورمیکمپوست و زئولیت بر خصوصیات کمی و کیفی کدو پوست کاغذی در سیستم کشاورزی پایدار مورد ارزیابی قرار گرفت. مواد و روشها: آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه کردستان در سال 1398 اجرا شد. فاکتورها شامل ورمیکمپوست در سه سطح (0، 5 و 10 تن در هکتار) و زئولیت کلینوپتیلولایت در سه سطح (0، 4 و 8 تن در هکتار) بودند. در این پژوهش، خصوصیات مورفولوژیک، عملکرد میوه و دانه، درصد و عملکرد روغن و اسیدهای چرب روغن مورد بررسی قرار گرفتند. برای ارزیابی صفات زراعی از قبیل قطر میوه، تعداد دانه در میوه و وزن هزار دانه از هرکرت 5 بوته تصادفی انتخاب شد و مورد بررسی قرار گرفتند. جهت محاسبه عملکرد میوه و دانه، با حذف اثر حاشیه مساحتی معادل 6 متر مربع از ردیفهای میانی هر کرت برداشت شد. روغن دانه به روش سوکسله استخراج گردید و با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی، آنالیز اسیدهای چرب صورت گرفت. نتایج: نتایج نشان داد کاربرد ورمیکمپوست و زئولیت موجب افزایش معنیدار قطر میوه، تعداد دانه در میوه، وزن هزار دانه، عملکرد میوه و عملکرد دانه شد. به طوری که بیشترین عملکرد میوه و دانه متعلق به کاربرد 10 تن در هکتار ورمی کمپوست بود که میزان این صفات را در مقایسه با تیمار شاهد به ترتیب 23/25 و 47/9 درصد افزایش داد. میتوان گفت ورمیکمپوست منبعی غنی از عناصر پرمصرف و ریزمغذیها و هورمونهای محرک رشد است که با افزایش قابلیت دسترسی به عناصر غذایی در زمان نیاز گیاه، موجب بهبود رشد و عملکرد گیاه میگردد. کاربرد 8 تن در هکتار زئولیت نیز عملکرد دانه و میوه را به ترتیب 95/17 و 86/9 درصد نسبت به تیمار شاهد افزایش داد. زئولیت به دلیل ساختار فیزیکی خود نقش موثری در نگهداری نیتروژن و جلوگیری از تلفات NH4+ دارد. به عبارت دیگر این کانی به واسطه افزایش جذب عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم میتواند عملکرد کدوی پوست کاغذی را افزایش دهد. علاوه بر این درصد و عملکرد روغن تحت تاثیر ورمیکمپوست و زئولیت قرار گرفت. کاربرد سطح سوم ورمیکمپوست (10 تن در هکتار)، اولئیک اسید و لینولئیک اسید را نسبت به تیمار شاهد به ترتیب 3/26 و 6/28 درصد افزایش داد. با کاربرد سطح سوم زئولیت (8 تن در هکتار) نیز مقادیر اولئیک و لینولئیک اسید در مقایسه با تیمار شاهد به ترتیب 1/16 و 1/9 درصد افزایش یافت. در حالی که بیشترین مقادیر اسیدهای چرب اشباع از جمله اسید استئاریک و اسید پالمتیک متعلق به تیمارهای شاهد بود. میتوان گفت نهادههای آلی بر جذب عناصر و ویژگیهای بیوشیمیایی گیاهان تاثیر میگذارند و این امر، فعالیت آنزیمها و ژنهای دخیل در سنتز اسیدهای چرب را تحت تاثیر قرار میدهد. نتیجه گیری کلی: بنابراین میتوان کاربرد ورمیکمپوست و زئولیت را به عنوان نهادههای طبیعی در سیستم کشاورزی پایدار به کشاورزان برای بهبود عملکرد و کیفیت اسیدهای چرب کدو پوست کاغذی پیشنهاد نمود.
