سامان نیک مهر

آب بهعنوان یکی از حیاتیترین منابع طبیعی، نقشی اساسی در توسعه پایدار، امنیت غذایی، حفظ زیستبومها و تداوم حیات در مناطق مختلف جهان ایفا میکند. در ایران، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک مانند استان کردستان، منابع آب زیرزمینی بهعنوان ستون اصلی تأمین نیازهای شرب، کشاورزی و فعالیتهای اقتصادی شناخته میشوند. وابستگی شدید جوامع محلی به کشاورزی و دامداری، همراه با توسعه روزافزون مناطق شهری، اهمیت مدیریت پایدار این منابع را دوچندان کرده است. دشتهای دهگلان، قروه و چهاردولی نهتنها به دلیل برخورداری از ذخایر ارزشمند آب زیرزمینی، بلکه بهعنوان مراکز مهم کشاورزی و قطبهای اقتصادی و فرهنگی، جایگاهی راهبردی در منطقه دارند. بخش عمدهای از اقتصاد خانوارهای محلی نیز به فعالیتهای کشاورزی آبی و دیمی وابسته است و توسعه زیرساختها و مناطق شهری در قالب فرایند مدرن سازی، تغییرات گستردهای را در الگوی کاربری اراضی این مناطق ایجاد کرده است. به همین دلیل، در این پژوهش اثر این تغییرات کاربری اراضی بر کیفیت منابع آب زیرزمینی موردبررسی قرار گرفت. در دشت دهگلان که بزرگترین دشت منطقه محسوب میشود، روند توسعه اراضی کشاورزی بهویژه کشاورزی آبی، بهسوی بهرهبرداری حداکثری از ظرفیتهای منطقه هدایت شد. همزمان، مساحت مناطق ساختهشده نیز افزایش یافت؛ درحالیکه کاربریهای مرتع و بایر روندی کاهشی داشتند. دادههای کیفیت آب زیرزمینی شامل 11پارامتر شیمیایی نشان داد که پارامترهای ،Na ،K EC ،TDS ،HCO3 ،Cl ،Ca ،Mgو NO3افزایش و پارامترهای pHو SO4کاهشیافتهاند. نتایج تحلیل آماری در بافرهای 1500 ،800 ،250 ،100و 2000متری حاکی از آن بود که کاربریهای کشاورزی آبی، دیمی و مناطق ساختهشده بیشترین تأثیر را بر این تغییرات داشتند. در دشت قروه به دلیل شرایط هیدروژئولوژیکی خاص و مدیریت متفاوت، بخش زیادی از اراضی کشاورزی آبی به دیمی تبدیل شد و همچنین مراتع و اراضی بایر نیز به کشاورزی دیمی اختصاص یافتند. مناطق ساختهشده روند افزایشی خود را ادامه دادند. در این دشت، پارامترهای HCO3 ،Cl ،Mg ،Na ،Kو NO3افزایش و پارامترهای EC ،TDS ،SO4 ،Caو pH کاهش نشان دادند. نتایج حاکی از آن بود که همانند دهگلان، کشاورزیهای آبی و دیمی در کنار توسعه مناطق ساختهشده مهمترین عوامل تغییر کیفیت آب بودند و بهجز در بافر 100متری، در سایر بافرها الگوی رفتاری یکسانی مشاهده شد. در دشت چهاردولی نیز از ابتدا بخش قابلتوجهی از ظرفیت اراضی به کشاورزی آبی و دیمی اختصاصیافته بود. در طول زمان، بخشی از زمینهای کشاورزی آبی به دیمی و بخشی دیگر از اراضی دیمی به آبی تبدیل شد و همچنین اراضی بایر و مراتع به اراضی کشاورزی و مناطق ساختهشده تغییر کاربری یافتند. در سطح کل دشت، روند افزایشی برای کشاورزی دیمی و مناطق ساختهشده ثبت شد. بررسی پارامترهای کیفی آب نشان داد که TDS ،HCO3 ،Cl ،Ca ،Mg ،Na ،Kو ECروندی افزایشی و pH ،SO4و NO3روندی کاهشی داشتهاند. تحلیل در مقیاسهای مختلف نشان داد که در بافرهای 100و 250 متری جایگاه اثرگذاری کشاورزی آبی و دیمی تغییریافته ولی در سایر مقیاسها همانند الگوی کلی بود. یافتههای این پژوهش نشان داد که تغییرات کاربری اراضی بهویژه افزایش اراضی کشاورزی (آبی و دیمی) و توسعه مناطق شهری، اصلیترین عوامل تأثیرگذار بر افت کیفیت منابع آب زیرزمینی این دشتها بودهاند. این نتایج ضرورت توجه به مدیریت پایدار کاربری اراضی و کنترل آلایندهها برای حفاظت از منابع ارزشمند آب زیرزمینی را در منطقه دوچندان میکند؛ چراکه تداوم این روند میتواند تهدیدی جدی برای امنیت آبی، معیشت محلی و پایداری زیستمحیطی در این نواحی محسوب شود