محمد رستمی

بحران‌ها و بلایا در اشکال گوناگون خود – از جنگ و مهاجرت اجباری گرفته تا دگرگونی‌های اقلیمی و همه‌گیری‌های جهانی – آثار روانی و اجتماعی عمیقی بر افراد و جوامع برجای می‌گذارند. افراد دارای کم‌توانی از جمله گروه‌هایی هستند که در این شرایط با آسیب‌پذیری مضاعف روبه‌رو می‌شوند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل پیامدهای روانی و اجتماعی بحران‌ها و بلایا بر افراد دارای کم‌توانی، به شیوه‌ی مروری و بر اساس تحلیل نظام‌مند منابع علمی و گزارش‌های بین‌المللی منتشرشده بین سال‌های 2010 تا 2024 انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در شرایط جنگ، میزان خشونت، آزار و جراحات جسمی در میان کودکان و بزرگسالان دارای کم‌توانی به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از جمعیت عمومی است و مشارکت آنان در برنامه‌های حمایتی بسیار اندک است. در بحران‌های اقلیمی، این افراد در برابر خطرات فیزیولوژیکی (مانند گرما، آلودگی و بلایای طبیعی) و فشارهای روانی‌‌اجتماعی (نظیر اضطراب و احساس طردشدگی) آسیب‌پذیرتر هستند. در زمینه مهاجرت اجباری، موانع فیزیکی، زبانی و قانونی موجب شده است که افراد دارای کم‌توانی کمتر به خدمات مراقبتی و حمایتی دست یابند. در مورد اچ‌آی‌وی/ایدز، کلیشه‌های فرهنگی و نبود آموزش جنسی مناسب سبب افزایش خطر ابتلا و کاهش دسترسی به خدمات پیشگیری شده است. در نهایت، همه‌گیری کووید-19 نابرابری‌های موجود را تشدید کرده و با افزایش انزوای اجتماعی، بیکاری و اختلال در خدمات توانبخشی، سلامت روان این گروه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. این یافته‌ها بر ضرورت طراحی سیاست‌های جامع، عدالت‌محور و فراگیر برای کاهش پیامدهای روانی و اجتماعی بحران‌ها بر افراد دارای کم‌توانی تأکید دارند.