محسن ایثاری

در سال های اخیر، دشت قروه-دهگلان با افت محسوسی در تراز آب زیرزمینی مواجه بوده است . بدلیل وابستگی معشیت مردم منطقه به آب های زیرزمینی نگرانی هایی از چگونگی مواجه با خشکسالی مورد توجه قرار گرفته است . لذا هدف از این پژوهش بررسی تاب آوری منابع آب زیرزمینی در دشت قروه-دهگلان در مواجهه با خشکسالی تعریف شده است. برای برآورد تاب آوری منابع آب در منطقه مد نظر، در این پژوهش از دو مفهوم دیگر یعنی قابلیت اطمینان و آسیب پذیری نیز استفاده شد، که به چارچوب RRV معروف هستند. این سه شاخص قابلیت اطمینان( چگونه منطقه می تواند خشکسالی های مکرر را تحمل کند)، تاب آوری( با چه سرعتی بهبود یابد) و آسیب پذیری( تأثیر خشکسالی بر منابع) مکمل یکدیگر هستند و می توانند جنبه های مختلف ظرفیت بازیابی را انعکاس دهند. ابتدا مشخصه های خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی به ترتیب با استفاده از شاخص بارش استاندارد شده( SPI) و شاخص منبع آب زیرزمینی(GRI) در گام های زمانی 1، 6 و 12 ماهه محاسبه شد. برای این کار از داده های بارندگی هفت ایستگاه هواشناسی و داده های تراز آب زیرزمینی 54 چاه پیزومتری طی دوره آماری 26 ساله(1402-1377) در دشت قروه-دهگلان مورد بررسی قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل ویژگی های خشکسالی( شدت، مدت و فراوانی از مجموعه داده های SPI-1 و GRI-1 استفاده شد. همچنین برای محاسبه شاخص های قابلیت اطمینان، تاب آوری و آسیب پذیری از مقادیر SPI-1 و GRI-1 بهره گرفته شد. سپس، با محاسبه مقدار میانگین هندسی این شاخص ها، وضعیت کلی سلامت منابع آب زیرزمینی تعیین شد. نتایج شاخص SPI نشان داد در بلند مدت شرایط اقلیمی منطقه به سمت نرمال میل دارد. الگوی خشکسالی کوتاه مدت و با شدت متوسط است. بیش ترین درصد فراوانی مربوط به وضعیت نرمال می باشد. نتایج شاخص GRI نشان داد روند کلی منابع آب زیرزمینی نزولی است و بیانگر افت منابع آب زیرزمینی در اکثر نقاط دشت است. الگوی طول کوتاه مدت اما مکرر خشکسالی نشان می دهد که حتی دوره های کوتاه کم آبی می تواند تأثیر قابل توجهی بر منابع آب داشته باشد. بیش ترین درصد فراوانی مربوط به وضعیت نرمال بود. شاخص های قابلیت اطمینان-تاب آوری-آسیب پذیری به دست آمده از SPI، به ترتیب با مقدار میانگین 0.93، 0.82 و 0.31 بودند. شاخص های قابلیت اطمینان-تاب آوری-آسیب پذیری به دست آمده از GRI، به ترتیب با مقدار میانگین 0.82، 0.1 و 10.6 بودند. این نتایج نشان داد شاخص های قابلیت اطمینان و تاب آوری به دست آمده از شاخص هیدروژئولوژیکی نسبت به شاخص هواشناسی کاهش و شاخص آسیب پذیری افزایش داشت، که روند نزولی بودن و افت منابع آب زیرزمینی را تأیید می کند. شاخص RRV به دست آمده از شاخص SPI با مقدار متوسط 0.62 و شاخص RRV به دست آمده از شاخص GRI با مقدار متوسط 0.68، بود. علت این کاهش تاب آوری، کاهش تراز سطح آب زیرزمینی در تمام دشت قروه-دهگلان و برداشت غیر مجاز است، که برای ارتقای آن می توان از راهکار هایی همچون تعیین سهمیه آب کشاورزی و صنعتی، تغذیه مصنوعی سفره های زیرزمینی با آب باران یا پساب تصفیه شده، ارتقای بهره وری مصرف آب، تغییر الگوی کشت به محصولات کم آب و حفاظت از پوشش گیاهی و خاک بهره گرفت. ارزیابی معیار تاب آوری منابع آب به علاوه ارزیابی معیار های قابلیت اطمینان و آسیب پذیری به روش RRV در تحلیل منابع آب زیرزمینی دشت قروه-دهگلان مهم ترین وجه تمایز و نوآوری این پژوهش محسوب می شود که تا به امروز در محدوده مطالعاتی انجام نشده است.