محیطزیست شهری در شهرهای در حال توسعه با چالشهای جدی از جمله فشارهای ناشی از رشد جمعیت، صنعتی شدن و ضعف زیرساختها مواجه است، که تحقق رفتارهای حفاظتی و توسعه پایدار را دشوار میسازد. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مشارکت و مسئولیتپذیری محیطزیستی در تبیین رفتارهای حفاظت از محیط زیست و تحلیل اثر تعدیلگر شرایط تسهیلگر در دو شهر سنندج و کرکوک انجام شد. این مطالعه با استفاده از روش پیمایشی و تحلیلهای توصیفی، همبستگی و مدل معادلات ساختاری، الگوی نظری پیشنهادی را مورد سنجش قرار داد. یافتهها نشان داد که رفتار حفاظت از محیط زیست در سنندج نسبت به کرکوک سطح بالاتری دارد که میتواند ناشی از تفاوت در آگاهی اجتماعی، تجربههای پیشین مشارکت مدنی و سیاستهای محیطزیستی شهری باشد. در هر دو شهر، مسئولیتپذیری محیطزیستی شهروندان در سطح مطلوب قرار داشت، اما مشارکت عملی پایینتر از حد نظری بود، که شکاف میان دغدغه ذهنی و کنش اجتماعی را برجسته میکند. همچنین، شرایط تسهیلگر در هر دو شهر ضعیف گزارش شد و نقش تعدیلگر آن در رابطه میان مشارکت و رفتار حفاظتی تأیید شد؛ به طوری که مشارکت بدون زیرساختهای عینی و حمایتهای نهادی به کنشهای پایدار محیطزیستی منجر نمیشود. نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد مسئولیتپذیری هم بهطور مستقیم و هم از طریق مشارکت بر رفتار حفاظتی تأثیرگذار است، در حالی که اثر مشارکت در غیاب شرایط تسهیلگر محدود میماند. نوآوری پژوهش در وارد کردن متغیر شرایط تسهیلگر به عنوان تعدیلگر و تبیین سازوکار تبدیل نگرش و مسئولیتپذیری به رفتار پایدار محیطزیستی است.
