جمیل امان اللهی

ارزیابی کیفیت اکولوژیکی چارچوبی برای گزارش کیفیت اکوسیستم و پویایی آن‌ها در شرایط مختلف است و یک عامل بسیار مهم و ضروری در حوزه مناطق چهارگانه تحت حفاظت محیط‌زیست است. در این مطالعه به کمک شاخص کیفیت اکولوژیکی سنجش‌ازدور (RSEI )، کیفیت اکولوژیکی منطقه حفاظت‌شده بیستون واقع در استان کرمانشاه در سال‌های 2000، 2005، 2010، 2015 و 2023 به کمک تصاویر لند ست 5 و 8 ارزیابی گردید. شاخص کیفیت اکولوژیک سنجش‌ازدور از چهار شاخص-WET-NDBSI-LST) (NDVI تشکیل‌شده است. به کمک این شاخص‌ها، کیفیت اکولوژیکی منطقه حفاظت‌شده بیستون مورد ارزیابی قرار گرفت. سپس با استفاده از شاخص‌های موران و لیزا همبستگی فضایی و محلی RSEI تحلیل شد، با استفاده از آزمون‌های آماری روند و شدت تغییرات کیفیت اکولوژیکی در بازه زمانی 23 ساله موردبررسی قرار گرفت. در مرحله نهایی میزان تأثیرگذاری عوامل طبیعی و انسانی بر کیفیت اکولوژیکی منطقه حفاظت‌شده بیستون با روش (GWR ) به دست آمد. نتایج RSEI در سال‌های 2000، 2005، 2010، 2015 و 2023 به ترتیب 0.40، 0.44، 0.37، 0.33 و 0.33 است که نشان‌دهنده کاهش در کیفیت اکولوژیکی در منطقه حفاظت‌شده بیستون است. شاخص NDVI و WET تأثیرات مثبتی بر روند کیفیت اکولوژیکی منطقه داشتند؛ اما شاخص‌های LST و NDBSI تأثیرات منفی بر کیفیت اکولوژیکی ایجاد کردند، همچنین شاخص موران نیز در سال‌های 2000، 2005، 2010، 2015 و 2023 به ترتیب 0.50، 0.62، 0.43، 0.26 و 0.34 است که نشان می‌دهد که شاخص موران در بازه زمانی سال 2000 تا 2005 افزایش‌ و در سال‌های 2010 و 2015 و 2023 مقدار شاخص Moran کاهش‌یافته است و خوشه‌بندی فضایی (Clustring) در منطقه حفاظت‌شده بیستون مقداری ضعیف شده است. نتایج حاصل از شاخص LISA نیز نشان داد؛ قسمت‌هایی از منطقه حفاظت‌شده بیستون که ارتفاع بالاتری نسبت به سایر منطقه دارد و فعالیت انسانی در این قسمت وجود ندارد، به‌صورت (H-H) است، این مناطق نزدیکی قله پروآ واقع در ارتفاعات بالا است. در قسمت‌‌هایی از منطقه حفاظت‌شده بیستون ارتفاع که کاهش پیداکرده است و فعالیت‌های انسانی زیاد است شاخص لیزا به‌صورت (L-L) است، این مناطق در نزدیکی مناطق مسکونی و پتروشیمی استان کرمانشاه قرار دارند. نتایج حاصل می‌تواند به مدیریت علمی منابع طبیعی، شناسایی مناطق آسیب‌پذیر و اولویت‌بخشی به اقدامات حفاظتی در این زیست‌بوم ارزشمند کمک کند.