فرشید قربانی چقامارانی

در این پژوهش، کیفیت فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی پساب تصفیه‌شده خروجی از سه منبع مختلف شامل نیروگاه (ایستگاه 1)، بیمارستان (ایستگاه 2) و کارخانه کارتن‌سازی (ایستگاه 3) در استان اربیل (اقلیم کردستان عراق) طی پنج دوره نمونه‌برداری، به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفت. هدف اصلی این مطالعه ارزیابی قابلیت استفاده مجدد از پساب برای آبیاری، شناسایی خطرات مرتبط با شوری، سختی و آلودگی میکروبی بود. پارامترهای اندازه‌گیری شده شامل دما، pH، رسانایی الکتریکی (EC)، کل جامدات محلول (TDS)، سختی کل، یون‌های اصلی (Ca²⁺، Mg²⁺، Na⁺، K⁺، HCO₃⁻، Cl⁻)، نسبت جذب سدیم (SAR)، کدورت و شاخص کیفیت آب آبیاری (WQI) و همچنین شمارش و تعیین ساختار جوامع میکروبی (باکتری‌ها و قارچ‌ها) بود. نتایج فیزیکوشیمیایی تفاوت‌های معنی‌داری را بین مکان‌ها نشان داد. ایست صنعتی کارخانه کارتن‌سازی بالاترین مقادیر EC و TDS (حداکثر EC = 5800 µS/cm، TDS = 2900 mg/L) و همچنین بالاترین کلسیم و منیزیم (Ca = 606 mg/L, Mg = 227 mg/L) و قلیائیت را به خود اختصاص داد. این مقادیر نشان دهنده شوری و سختی شدید است که می‌تواند ساختمان خاک و نفوذپذیری آن را با تهدید جدی مواجه سازد. در مقابل، پساب بیمارستان با مقادیر کمتر EC و SAR، از کیفیت نسبتاً بهتری برخوردار بود. مقادیر pH در محدوده 7 تا 1/8 ثبت شد که با دستورالعمل‌های FAO برای آبیاری مطابقت دارد، با این حال، غلظت بالای یون‌ها و مقادیر TDS محدودیت عمده‌ای برای استفاده مستقیم در کشاورزی محسوب می‌شوند. بررسی مقادیر IWQI نشان‌دهنده نوسانات کیفیت آب در دوره‌های زمانی مختلف است که در برخی دوره‌ها با بهبود و در برخی دیگر با افت کیفیت همراه بوده است. بهترین شرایط کیفی در نمونه‌برداری چهارم برای ایستگاه نیروگاه و ضعیف‌ترین کیفیت در نمونه‌برداری سوم برای ایستگاه کارخانه کارتن‌سازی ثبت گردید. به‌طور کلی، نتایج نشان می‌دهد که استفاده از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری در برخی ایستگاه‌ها قابل قبول است، اما در برخی دیگر نیاز به تصفیه تکمیلی یا اعمال محدودیت در الگوی کشت و نوع محصول وجود دارد. لذا مدیریت کیفی و پایش مستمر برای تضمین ایمنی آبیاری ضروری است. از منظر بیولوژیکی، تعداد باکتری‌ها در تمام ایستگاه‌ها به طور یکنواخت، برابر با16 CFU/ml ثبت شد که این امر می‌تواند ناشی از کنترل فرآیند یا محدودیت‌های روش‌شناختی باشد. با این وجود، جوامع قارچی تنوع قابل‌توجهی را نشان دادند. بار کل قارچی در طول دوره مطالعه حدود 57 درصد کاهش یافت و گونه‌هایی نظیر مخمرها و رودوتورولا در ایستگاه‌ها شایع بودند؛ در حالی که پساب بیمارستان حاوی گونه‌های دارای اهمیت پزشکی مانند آسپرژیلوس و پنیسیلیوم بود. بر اساس یافته‌ها، این پژوهش بر ضرورت توسعه راهبردهای تصفیه اختصاصی برای هر ایستگاه، مانند کنترل ویژه شوری و جامدات در فاضلاب صنعتی (از طریق فرآیندهای تصفیه تکمیلی و نمک‌زدایی نظیر اسمز معکوس یا الکترودیالیز) و تقویت مراحل گندزدایی و پایش میکروبی برای فاضلاب بیمارستانی تأکید دارد. همچنین پیشنهاد می‌شود در مطالعات آتی، پایش میکروبی گسترده‌تر (از جمله قارچ‌ها) و استفاده از روش‌های مولکولی (مانند متاژنومیکس) به‌منظور غلبه بر محدودیت‌های روش‌های کشت و شفاف‌سازی نقش عملکردی میکروب‌ها انجام پذیرد