فرشید قربانی چقامارانی

رودخانه دجله به‌عنوان یک منبع حیاتی در منطقه تکریت، تحت تأثیر شدید فعالیت‌های انسانی و فاقد سیستم‌های کافی تصفیه فاضلاب قرار دارد. این پژوهش با هدف ارزیابی جامع کیفیت آب‌های سطحی رودخانه دجله در این منطقه و تعیین تناسب آن برای مصارف مختلف با استفاده از شاخص کیفیت آب کانادا (CWQI) انجام شد. این مطالعه به‌صورت میدانی- آزمایشگاهی طی یک دوره پنج ماهه (از تیرماه تا آبان ماه) بر روی پنج ایستگاه نمونه‌برداری استراتژیک در امتداد رودخانه اجرا گردید. در مجموع 11 پارامتر فیزیکی و شیمیایی کلیدی شامل pH، هدایت الکتریکی (EC)، کل مواد جامد محلول(TDS)، اکسیژن مورد نیاز بیوشیمیایی(BOD₅)، نیترات (NO₃⁻) و یون‌های اصلی (کلسیم، منیزیم، پتاسیم، سدیم، کلرید و سولفات) مورد سنجش و تحلیل قرار گرفت. داده‌ها با استفاده از شاخص کیفیت آب کانادا (CWQI) و تحلیل‌های آماری شامل همبستگی، ANOVA، تحلیل مؤلفه‌های اصلی پردازش شدند. نتایج نشان‌دهنده کاهش تدریجی و معنادار کیفیت آب از بالادست به پایین‌دست بود. مقدار شاخص CWQI از 1/78 (در طبقه قابل قبول) در ایستگاه بالادست (S1) به 2/39 (در طبقه ضعیف) در ایستگاه پایین‌دست مناطق شهری (S4) کاهش یافت. نیترات و BOD₅ بیشترین افزایش غلظت را نشان دادند که حاکی از ورود فاضلاب‌های شهری و روان‌آب‌های کشاورزی است. کیفیت آب در فصل تابستان به دلیل کاهش دبی و افزایش تبخیر در بدترین حالت قرار داشت. تحلیل‌های آماری تفاوت مکانی و فصلی را تأیید و پارامترهای شوری و مواد آلی را به‌عنوان عوامل اصلی تعیین‌کننده کیفیت آب شناسایی کردند. کیفیت آب رودخانه دجله در منطقه تکریت به‌طور جدی تحت تأثیر تخلیه فاضلاب‌های تصفیه‌نشده و آلودگی‌های کشاورزی قرار دارد. اگرچه آب برای بسیاری از مصارف کشاورزی قابل استفاده است، اما برای مصرف شرب بدون انجام تصفیه پیشرفته مناسب نیست. احداث و بهره‌برداری از سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری و مدیریت صحیح روان‌آب‌های کشاورزی به‌عنوان اولویت‌های اصلی مدیریتی برای حفظ این منبع استراتژیک پیشنهاد می‌شود.