فرهاد احمدنژاد

مواد اولیه در سراسر جهان برای صنعت فناوری پیشرفته اساسی هستند و طبق مطالعه مواد اولیه حیاتی برای کمیسیون اروپا، برخی از آنها بر اساس معیارهای عینی، از جمله اهمیت اقتصادی و ریسک تأمین، به عنوان حیاتی تعریف می‌شوند. اگرچه مواد اولیه حیاتی (CRM) اغلب در مقادیر کم تولید و استفاده می‌شوند، اما ویژگی‌های آنها برای تولید محصولات استراتژیک ضروری است و در آخرین گزارش نهایی کمیسیون اروپا، چندین فلز از جمله Be، Sc، V، Co، Ga، Sr، Nb، LREE، HREE+Y، Hf، Ta و W به عنوان فلزات حیاتی معرفی شده اند. کانسارهای بوکسیت کارستی منطقه سنندج-سیرجان و کمربند چین‌خورده-رانده زاگرس که در اینجا مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، تفاوت‌های شاخصی را نشان می‌دهند، آن هم زمانی که توزیع برخی از CRMها بر اساس نسبت EI/SR همراه با محتویات نرمال شده به میانگین پوسته قاره بالایی ارزیابی می‌شود. کانسارهای بوکسیت کارستی سنندج-سیرجان عمدتا از لحاظ فلزاتی مانند Nb، LREE، V و به ویژه Ta دچار غنی شدگی گشته اند. حداکثر غنی‌سازی نزدیک به 10 برابر برای LREE و حدود 14 برابر برای Ta است. غنی‌سازی نسبت به UCC نیز به میزان کمتری برای HREE+Y و Ga مشاهده می‌شود. در کانسارهای کمربند چین‌خورده-رانده زاگرس، CRMها - به استثنای Co و Sr - در مقایسه با UCC غنی‌سازی نشان می‌دهند، به ویژه حداکثر غنی‌سازی مشاهده شده برای Sc (حدود 12 برابر). بدین ترتیب، کانسارهای بوکسیت در سنندج-سیرجان و کمربند چین‌خورده-رانده زاگرس، از نظر مواد خام حیاتی غنی‌سازی شده‌اند. نکته قابل توجه این است که به نظر می‌رسد این غنی‌سازی عمدتاً تحت تأثیر فرآیندهای تشکیل‌دهنده کانسارهای بوکسیت صورت گرفته است و نه ویژگی‌های شیمیایی سنگ‌های مادر. عواملی مانند مسیرهای متفاوت بوکسیتی‌شدن و فرآیندهای دیاژنتیکی اولیه که تحت کنترل نوسانات آب‌وهوایی دیرینه، تغییرات شرایط اکسیداسیون-کاهش (ردوکس) و تجزیه مواد آلی هستند نقش اصلی را در توزیع مواد خام حیاتی ایفا می‌کنند. این وضعیت در مقابل ذخایر معمول نوع مدیترانه‌ای قرار می‌گیرد که در آن ترکیب سنگ مادر عامل تعیین‌کننده اصلی در پراکندگی مواد خام حیاتی است