بختیار کریمی

هدف: این پژوهش با هدف ارزیابی و مقایسه مصرف و بهره‌وری انرژی در سامانه‌های آبیاری بارانی کلاسیک ثابت با آبپاش‌های متحرک با منابع انرژی متفاوت (برق و گازوئیل) در تولید گندم آبی در دشت قروه استان کردستان انجام شد. روش‌پژوهش: در این پژوهش، 15 مزرعه گندم آبی به مجموع مساحت 90 هکتار، از نوع رقم «پیشگام» در دشت قروه به‌صورت تصادفی انتخاب و به دو گروه CE (منبع انرژی الکتریکی) و CD (منبع انرژی سوخت دیزل) تقسیم شدند. برای اندازه‌گیری مساحت مزارع، از دستگاه GPS استفاده گردید و حجم آب مصرفی با دبی‌سنج اولتراسونیک اندازه‌گیری شد. اطلاعات مربوط به مصرف انرژی (برق و گازوئیل)، عملکرد محصول با روش کیل‌گیری، و سایر داده‌های کشاورزی مانند بذر مصرفی، کود، سموم و ماشین‌آلات از کشاورزان در قالب پرسشنامه جمع‌آوری شد. همچنین، در پایان فصل زراعی 1402–1403، عملکرد محاسبه‌شده با داده‌های واقعی فروش مزرعه تطبیق داده شد. یافته‌ها: نتایج این تحقیق نشان داد که بیشترین میزان مصرف انرژی در نظام‌های زراعی گندم در مزارع با سیستم‌های CE و CD به‌ترتیب مربوط به مصرف الکتریسیته (برق) و سوخت گازوئیل برای تأمین آب مورد نیاز کشاورزی بود. میزان کل انرژی ورودی به مزارع به‌ترتیب معادل 01/73173 و 83/88507 و انرژی خروجی کل به‌ترتیب 118815 و 118896 مگاژول در هکتار محاسبه گردید. شاخص‌های بهره‌وری آب برای این مزارع به ترتیب 47/1 و 31/1 کیلوگرم در مترمکعب آب مصرفی بود. نسبت انرژی در مزارع به‌ترتیب برابر با 66/1 و 34/1و انرژی ویژه به ترتیب 26/10 و 86/12مگاژول در هکتار محاسبه شد. علاوه بر این، بهره‌وری برق مصرفی به‌ترتیب 01/3 و 20/2 کیلوگرم در کیلووات‌ساعت و بهره‌وری کلی انرژی نیز به‌ترتیب کیلوگرم به ازای هر مگاژول انرژی 09/0 و 07/0 ورودی محاسبه شد. نتیجه‌گیری: میانگین کل انرژی ورودی و خروجی در مزارع CD بیش‌تر از CE بوده، اما شاخص بهره‌وری آب در مزارع CD حدود 12 درصد کم‌تر از گروه CE برآورد شد. همچنین انرژی ویژه در مزارع دیزلی بیش‌تر بود که نشان‌دهنده مصرف انرژی بالاتر برای تولید گندم است. در مجموع، سامانه‌های آبیاری برقی (CE) از نظر بهره‌وری انرژی عملکرد بهتری داشتند و پیشنهاد می‌شود برق‌دار کردن چاه‌های دیزلی (CD) در اولویت برنامه‌های کشاورزی کشور قرار گیرد.