تحولات سریع اجتماعی، اقتصادی و فناورانه در دهههای اخیر، نوآوری را به یکی از مؤلفههای اساسی توسعه پایدار شهری تبدیل کرده است. در این میان، فضاهای عمومی شهری بهعنوان بستر تعاملات اجتماعی، تجربه زیسته شهروندان و عرصه بروز نوآوریهای اجتماعی، مدیریتی و فناورانه، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی و پایداری شهری ایفا میکنند. با وجود گسترش ادبیات مرتبط با شهرهای نوآور و هوشمند، همچنان خلأ نظری و تجربی قابل توجهی در تبیین مفهوم کیفیت مکان در چارچوب فضاهای شهری نوآور و شناخت ابعاد و مؤلفههای مؤثر بر آن وجود دارد. از اینرو، پژوهش حاضر با هدف تبیین و اعتبارسنجی چارچوب مفهومی کیفیت مکان در فضاهای شهری نوآور و با تأکید بر تجربه زیسته شهروندان انجام شده است. این پژوهش با رویکرد آمیخته و در سه مرحله صورت گرفت. در مرحله نخست، با مرور سیستماتیک 78 مقاله علمی معتبر، ابعاد و مؤلفههای کیفیت مکان در فضاهای شهری نوآور استخراج و در قالب چارچوبی مفهومی مشتمل بر چهار بعد کالبدی–زیستمحیطی، ادراکی–تجربی، اجتماعی–عدالتی و نهادی–فناورانه صورتبندی شد. در مرحله دوم، با انجام 20 مصاحبه نیمهساختاریافته با شهروندان، دانشجویان، متخصصان و مدیران شهری ارومیه، مضامین مؤثر بر شکلگیری فضای شهری نوآور از منظر تجربه زیسته شناسایی و با استفاده از روش تحلیل مضمون در نرمافزار MAXQDA تحلیل شد. در مرحله سوم، بهمنظور آزمون و اعتبارسنجی مدل مفهومی، دادههای حاصل از 385 پرسشنامه مبتنی بر طیف پنجدرجهای لیکرت در میدان امام ارومیه گردآوری و با بهرهگیری از مدلیابی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی در نرمافزار SmartPLS مورد تحلیل قرار گرفت. یافتههای پژوهش نشان داد که کیفیت مکان در فضاهای شهری نوآور پدیدهای چندبعدی است که فراتر از مداخلات صرفاً کالبدی و فناورانه شکل میگیرد و بیش از هر چیز در تجربه ادراکی و زیسته شهروندان ریشه دارد. نتایج بیانگر آن است که بعد ادراکی–تجربی شامل مؤلفههایی همچون حس مکان، امنیت روانی، جذابیت فضا و کیفیت تجربه کاربران، بیشترین تأثیر را بر ارزیابی شهروندان از کیفیت مکان دارد و پس از آن بعد اجتماعی–عدالتی با مؤلفههایی نظیر تعاملات اجتماعی، مشارکت شهروندی و عدالت فضایی قرار میگیرد. در مقابل، ابعاد کالبدی–زیستمحیطی و نهادی–فناورانه عمدتاً نقش تسهیلکننده و پشتیبان را در ارتقای کیفیت مکان ایفا میکنند. همچنین یافتهها بر اهمیت حکمرانی مشارکتی، پیوند با اقتصاد دانشبنیان و سازوکارهای مدیریتی پایدار در تداوم و موفقیت فضاهای شهری نوآور تأکید دارند. نوآوری اصلی پژوهش حاضر در ارائه و اعتبارسنجی مدلی یکپارچه برای تبیین کیفیت مکان در فضاهای شهری نوآور است که ابعاد کالبدی، ادراکی، اجتماعی و نهادی را در قالب چارچوبی منسجم تلفیق میکند. در مجموع، نتایج پژوهش نشان میدهد که نوآوری شهری زمانی به خلق مکانهای پایدار منجر میشود که میان فناوری و انسانمحوری، طراحی فضایی و تجربه زیسته، و نیز حکمرانی و مشارکت اجتماعی تعادل برقرار شود. چارچوب ارائهشده میتواند بهعنوان مبنایی نظری و ابزاری کاربردی برای برنامهریزان، طراحان و مدیران شهری در جهت ارتقای کیفیت فضاهای عمومی و حرکت به سوی شهرهای نوآور، عادلانه و پایدار مورد استفاده قرار گیرد.
