اسعد معروفی

مریم گلی خاردار با نام علمی Salvia spinosa L. گیاهی چند ساله و دیپلویید (2n=20) از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است. این گیاه دارای ترکیبات ثانویه ارزشمندی همچون فنول‌ها، فلاونوییدها و ترپنوئیدها می‌باشد که در صنایع غذایی و دارویی بسیار حائز اهمیت هستند. در تحقیق حاضر پاسخ ریزنمونه‌های مختلف شامل کوتیلدون، برگ و گره تحت ترکیبات تنظیم کننده رشد گیاهی یا هورمون‌های گیاهی ((2,4-D + BAP، (2,4-D + Kin) و NAA + BAP)) با غلظت‌های متفاوت جهت القاء کالوس بررسی شدند. سپس پاسخ کالوس‌ تحت ترکیبات هورمونی ((NAA + BAP، (BAP + TDZ) و (IAA + TDZ) در غلظت‌های متفاوت برای شاخه زایی مورد بررسی قرار گرفتند. به علاوه از بافت‌های مختلف گیاه شامل ساقه، برگ و کالوس عصاره متانولی تهیه شد و ترکیبات آن با GC-MS آنالیز شد. نتایج کالوس‌زایی نشان داد که در هر سه نوع ریزنمونه تحت تمامی تیمارهای هورمونی بجز تیمار شاهد (بدون هورمون) کالوس القاء شد. اگرچه از هر سه ریزنمونه مورد مطالعه تنها ریزنمونه‌های گره وارد فاز باززایی مستقیم شدند و به طور متوسط یک تا دو ساقه تولید کردند. کالوس‌های برگ نیز در برخی از ترکیبات هورمونی وارد فاز باززایی غیرمستقیم شدند که بیشترین درصد باززایی (بیشتر از 95 درصد) و تعداد ساقه القا شده (میانگین 9 ساقه) در تیمار‌های هورمونی (2 mg/l BAP + 2 mg/l TDZ) و ( 2.5 mg/l BAP + 0. 5 mg/l TDZ) حاصل شد. در ترکیبات هورمونی (0.1 mg/l IAA + 0.5 mg/l TDZ) و (0.5 mg/l IAA + 0.5 mg/l TDZ) نیز درصد باززایی از کالوس قابل توجه بود (بیشتر از 80 درصد) با و بیشترین تعداد ساقه (میانگین 33/3 ساقه) در تیمار هورمونی (0.5 mg/l IAA + 0.5 mg/l TDZ) القا شد. بر اساس نتایج GC-MS، در مجموع 20 ترکیب مختلف در بافت‌های مورد مطالعه شناسایی شدند که بیشتر آنها مربوط به نمونه های برگ و بافت کالوس القا شده از نمونه برگ تحت تیمار هورمونی (1.5 mg/l 2,4-D + 1.5 mg/l Kin) بودند. در برخی از نمونه‌های کالوس ترکیبات ثانویه با ارزشی مانند کِسان ، تیمول و گاما ترپینن در مقادیر بالا شناسایی شد که می‌تواند نتیجه قابل توجهی باشد و در مطالعات آینده مورد توجه بیشتری قرار گیرد.