سیروان بابائی

مقدمه: تنش شوری، به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده غیرزیستی، جوانه‌زنی، استقرار و رشد اولیه گیاهان علوفه‌ای را در مناطق خشک و نیمه‌خشک تحت تأثیر قرار می‌دهد. این تنش با ایجاد اختلال در فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه از طریق ایجاد تنش اسمزی و عدم تعادل یونی، سبب کاهش رشد و عملکرد می‌شود. یونجه باغی به‌عنوان یک گیاه لگوم چندساله با توانایی تثبیت نیتروژن و سازگاری نسبی با شرایط نامساعد محیطی، اهمیت زیادی در تولید علوفه دارد. با این وجود، واکنش اکوتیپ‌های مختلف این گونه به تنش شوری، به ویژه در مراحل اولیه رشد، می‌تواند متفاوت باشد. بنابراین، هدف از این پژوهش بررسی اثر تنش شوری بر شاخص‌های جوانه‌زنی و رشد گیاهچه اکوتیپ‌های مختلف یونجه باغی و شناسایی اکوتیپ‌های متحمل به شوری است. مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی تأثیر تنش شوری بر جوانه‌زنی بذر و رشد گیاهچه‌های یونجه باغی، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار بر روی بذور 10 اکوتیپ جمع‌آوری‌شده از شهرستان‌های مختلف انجام شد .فاکتور اول (اکوتیپ‌ها) و فاکتور دوم سطوح شوری (صفر، 25، 50، 100، 150 و 200 میلی‌مولار کلرید سدیم) بود. بذرها در شرایط کنترل‌شده آزمایشگاهی کشت شدند و پس از پایان دوره آزمایش، صفات درصد و سرعت جوانه‌زنی، میانگین جوانه‌زنی روزانه، میانگین زمان جوانه‌زنی، طول ریشه‌چه، ساقه‌چه و گیاهچه، شاخص بنیه بذر، وزن خشک گیاهچه و ضریب آلومتریک اندازه‌گیری گردید. همچنین شاخص تحمل به شوری (TI) و شاخص حساسیت به شوری (SI) برای اکوتیپ‌ها محاسبه شد. برای گروه‌بندی اکوتیپ‌ها از نظر میزان تحمل به شوری، از تحلیل خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی استفاده گردید. یافته‌ها: نتایج نشان داد با افزایش غلظت شوری تا 200 میلی‌مولار، درصد و سرعت جوانه‌زنی اکوتیپ‌ها کاهش معنی‌داری داشت. اکوتیپ نهاوند بهترین عملکرد را با 48 درصد جوانه‌زنی در 200 میلی‌مولار و بالاترین سرعت جوانه‌زنی حفظ کرد، درحالی‌که اکوتیپ‌های همدان با 4 درصد جوانه‌زنی، بیشترین کاهش را نشان دادند. میانگین جوانه‌زنی روزانه در سطوح پایین شوری تقریباً ثابت ماند اما در سطوح بالاتر، کاهش یافت. میانگین زمان جوانه‌زنی در تمامی اکوتیپ‌ها با افزایش شوری طولانی‌تر شد. طول ریشه‌چه، ساقه‌چه و گیاهچه، شاخص بنیه بذر، وزن خشک گیاهچه و ضریب آلومتریک نیز به‌طور قابل توجهی با افزایش شوری کاهش یافتند. اکوتیپ نهاوند در این شاخص‌ها عملکرد بهتری نسبت به سایر اکوتیپ‌ها داشت. با افزایش شوری، شاخص تحمل به شوری (TI) و حساسیت به شوری (SI) همه اکوتیپ‌ها کاهش یافت. اکوتیپ نهاوند بیشترین تحمل (9/116) و اکوتیپ‌های مریوان و ایلام بیشترین حساسیت (به‌ترتیب 97/74- و 59/75-) را نشان دادند. تحلیل خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی نشان داد که اکوتیپ‌های نهاوند و سمنان در تمام سطوح شوری، عملکرد بهتری داشتند و در گروه مقاوم قرار گرفتند و اکوتیپ‌های همدان، پاوه، سروآباد، ایلام و مریوان گروه حساس را در سطوح شوری بالاتر از 25 میلی مولار تشکیل دادند. نتیجه‌گیری: به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که واکنش اکوتیپ‌های یونجه باغی به تنش شوری به‌طور قابل توجهی متفاوت است و انتخاب اکوتیپ‌های مقاوم مانند نهاوند و سمنان می‌تواند به‌عنوان یک راهکار مؤثر برای افزایش پایداری تولید و بهبود عملکرد در مناطق شور و نیمه‌خشک مورد استفاده قرار گیرد. پیشنهاد می‌شود مطالعات آینده به بررسی عملکرد این اکوتیپ‌ها در شرایط مزرعه و در مراحل رشد بعدی (رویشی و زایشی) اختصاص یابد تا پایداری صفات مقاومتی آن‌ها در شرایط واقعی زراعی ارزیابی شود.