مصطفی معروف پور

اتکای بیش‌ازحد به آفت‌کش‌های شیمیایی در مدیریت آفات انباری طی دهه‌های اخیر، موجب نگرانی‌های جدی در زمینه بروز مقاومت در جمعیت‌های حشرات، آلودگی محصولات ذخیره‌شده و محیط‌زیست، و ایجاد خطرات بالقوه برای سلامت انسان و موجودات غیرهدف شده است. این چالش‌ها، ضرورت شناسایی و به‌کارگیری جایگزین‌های ایمن‌تر، پایدارتر و سازگار با محیط‌زیست را بیش از پیش آشکار می‌سازد. در این راستا، اسانس‌های گیاهی که حاوی ترکیبات زیستی فعال متنوع هستند، به‌عنوان حشره‌کش‌های طبیعی، به دلیل داشتن اثرات سمی قوی، تجزیه‌پذیری سریع در محیط، سمیت پایین برای پستانداران و سازگاری با برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات (IPM) مورد توجه قرار گرفته‌اند. مطالعه حاضر، سمیت تدخینی اسانس چهار گونه گیاهی شامل رازیانه (Foeniculum vulgare), آویشن شیرازی (Zataria multiflora), زنیان (Carum copticum) و زیره سبز (Cuminum cyminum) را علیه حشرات کامل سوسک چهار نقطه‌ای حبوبات (Callosobruchus maculatus F.) و لاروهای شب‌پره مدیترانه‌ای آرد (Ephestia kuehniella Zeller) در شرایط آزمایشگاهی مورد بررسی قرار داد. آزمایش‌ها در قالب یک طرح کاملاً تصادفی با چهار تکرار انجام شد و داده‌ها با استفاده از تحلیل پروبیت برای برآورد مقادیر LC₅₀ تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد تمام اسانس‌های آزمایش‌شده اثر تدخینی قابل‌توجهی بر هر دو گونه آفت داشتند، اما میزان سمیت میان اسانس‌ها و گونه‌های حشره متفاوت بود. آویشن شیرازی بالاترین اثر حشره‌کشی را نشان داد و مقادیر LC₅₀ آن برای حشرات کامل C. maculatus و لاروهای E. kuehniella به ترتیب 5/64 و 5/144 µL/L هوا بود. پس از آن، زیره سبز با LC₅₀ معادل 3/132 و 9/405، زنیان با LC₅₀ برابر 3/149 و 7/416، و در نهایت رازیانه با LC₅₀ معادل 5/239 و 8/611 µL/L هوا قرار گرفتند. به طور کلی، حساسیت حشرات کامل C. maculatus نسبت به لاروهای E. kuehniella بیشتر بود. این نتایج نشان‌دهنده پتانسیل بالای اسانس‌های گیاهی، به ویژه آویشن شیرازی و زیره سبز، به‌عنوان فومیگانت‌های مؤثر در کنترل آفات انباری است و استفاده از آن‌ها می‌تواند وابستگی به آفت‌کش‌های شیمیایی را کاهش دهد، باقی‌مانده سموم در محصولات ذخیره‌شده را کاهش داده و گامی مؤثر در مدیریت آفات به شیوه‌ای پایدار و دوستدار محیط‌زیست باشد. همچنین، همخوانی نتایج با مطالعات پیشین اهمیت ادامه تحقیقات در زمینه بهینه‌سازی فرمولاسیون، بررسی اثرات هم‌افزایی و ارزیابی کارایی در شرایط انباری واقعی را تأکید می‌کند.