بختیار محمدی

پدیده‌های اقلیمی سطح زمین در ارتباط مستقیم با حرکات جوی هستند. خشکسالی و ترسالی‌ها به عنوان پدیده‌های اقلیمی موثر بر بسیاری از فعالیت‌های انسانی، همواره در کانون توجه پژوهش‌های علمی قرار دارند. دوره-های خشک و مرطوب در ارتباط با تکرار سیستم‌های سینوپتیک و تیپ‌های هوا هستند. این پژوهش با هدف بررسی ارتباط بین الگوهای گردشی جو و رخداد ترسالی و خشک‌سالی‌های استان کردستان انجام شد. از دو نوع داده برای انجام این پژوهش استفاده شد. گروه اول شامل داده‌های متغیرهای هواشناسی ایستگاههای سینوپتیک استان کردستان(بارش، متوسط، بیشینه و کمینه دما) بود. این داده‌ها در مقیاس روزانه و از مرکز هواشناسی استان کردستان از بدو تاسیس تا سال 2019 تهیه گردید. گروه دوم داده‌ها، شامل متغیرهای فشار تراز دریا، ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال، رطوبت ویژه، مولفه‌های باد مداری و باد نصف النهاری بود که از تارنمای وابسته به اداره ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده امریکا (https://psl.noaa.gov) در ترازهای مختلف و مقیاس شش ساعته تهیه شد. ابتدا براساس داده‌های گروه اول، وضعیت خشکسالی و ترسالی استان کردستان با استفاده از شاخص‌های Deciles، PNPI، RDI و SPI محاسبه شد. نتایج نشان داد که سال های 1994 و 2008 به ترتیب مرطوب‌ترین و خشک‌ترین سال‌ها در طول دوره مورد مطالعه بودند. نتایج این بخش نشان داد که خشکسالی در بیشتر بخش‌های استان بویژه بخش‌های شمالی شامل سقز، بانه، زرینه از شدت بالاتری برخوردار بوده است. از سوی دیگر در زمان ترسالی استان، شدت آن در بیشتر بخش‌های استان بویژه در قروه بالاتر بوده است. در بخش دیگر این پژوهش، از داده‌های گروه دوم(متغیرهای جو بالا) برای شناسایی الگوهای گردشی جو استفاده شد. برای این منظور، با استفاده از تحلیل مولفه-های اصلی و تحلیل خوشه‌ای، بر روی داده‌های سال‌های مورد مطالعه (2008، 1994) الگوهای اصلی شناسایی شد. نتایج نشان داد که در سال 2008 ، هفت الگوی اصلی و در سال 1994 نیز 6 الگوی اصلی بر روی منطقه حاکم بوده است. برای هر الگو یک روز که بالاترین همبستگی را با سایر اعضای گروه داشت به عنوان روز نماینده مشخص شد. سپس نقشه‌های سینوپتیک روزهای نماینده ترسیم گردید. در دوره خشکسالی در ارتفاع ژئوپتانسیل تراز500 هکتوپاسکال یک ناوه بر روی مدیترانه در غرب ایران و یک ناوه روی پاکستان در شرق ایران رخ داد که بر روی ایران پشته‌ایی در حد فاصل بین این دو ناوه شکل گرفته است که شرایط پایداری و خشک‌سالی برای منطقه به وجود آمده است. نقشه‌های جبهه زایی نشان داد که جبهه‌های مهمی که از حاکمیت بیشتری برخودار بوده اند عبارتند از: جبهه تشکیل شده بر روی قفقاز و ترکیه، جبهه تشکیل شده بر روی کشورهای مصر و و لیبی جبهه‌های ایجاد شده در منطقه شرق و جنوب شرق ایران. نتایج بررسی رودبادها نشان داد که در تمام ترازها رودباد شکل گرفته است اما سرعت این رودبادها با هم متفاوت بوده و در بیشتر موارد بخش‌های 1 یا 4 رودبادها(بخش پایدار) بر روی منطقه مورد مطالعه حاکم بوده است. نقشه‌های هسته همگرایی شار رطوبت نیز نشان داد که در زمان خشکسالی هسته‌های بیشینه همگرایی رطوبت بر روی منطقه دیده نشده است. نتایج دوره ترسالی نیز نشان داد که در در ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال، ناوه‌های عمیقی بر روی مدیترانه دریای سرخ حاکم بوده است و نیمه شرقی و ناپایدار آن بر روی غرب و کردستان قرار دارد. بررسی جبهه‌زایی دوره ترسالی نیز نشان داد که جبهه‌زایی بر روی شمال دریای سرخ و مناطق مجاور آن، دریاچه بالخاش بر روی قزاقستان، شرق و جنوب شرق ایران وجود دارد. بررسی موقعیت و شدت رودبادها نیز نشان داد که بخش‌های ناپایدار رودبادها(بخش‌های 2 و 3 هسته رودباد) در بیشتر موارد و در اغلب ترازهای مورد مطالعه بر روی غرب و شمال غرب ایران حاکم بوده اند. سرعت این رودباها اغلب بیش از 50 متر بر ثانیه بوده و در ترازهای بالا به 70 متر بر ثانیه نیز رسیده است. همگرایی شار رطوبت در دوره ترسالی نیز نشان داد که در بیشتر ترازها هسته بیشینه رطوبتی بر روی کردستان قرار دارد و منشآ رطوبت‌ها در ترازهای بالاتر دریای مدیترانه و دریای سرخ و در ترازهای پایین اغلب خلیج فارس و دریای سیاه بوده است.