بختیار محمدی

کشور عراق در سال‌های اخیر با مشکلات فراوانی در ارتباط با میزان بارش‌ها و خشکسالی‌ها مواجه بوده است. انجام هر پژوهشی در ارتباط با عناصر جوی و پدیده‌های آن، می‌تواند نقش موثری در شناخت رفتار اقلیم و متغیرهای جوی داشته باشد. در این پژوهش، رطوبت ویژه در گستره بخشی از خاورمیانه و با تاکید بر کشور عراق مورد مطالعه قرار گرفت. رطوبت ویژه به عنوان مقدار جرم بخار آب(گرم) موجود در واحد جرم هوا(کیلوگرم) تعریف می‌شود و به دلیل تاثیر مستقیم بر فرایندهای اقلیمی، نقش مهمی در مطالعات جوی دارد. در این پژوهش رطوبت ویژه در ترازهای مختلف جو(1000، 925، 850، 700، 600 و 500 هکتوپاسکال) بررسی شد. داده‌ها این متغیر طی دوره زمانی سال‌های 1/1/1950 تا 30/12/2021 برای قلمرو جغرافیایی کشور عراق از وب سایت https://psl.noaa.gov در مقیاس زمانی شش ساعته و در یاخته‌هایی به ابعاد 5/2 در 5/2 درجه طول و عرض جغرافیایی تهیه شد. انتخاب شش تراز برای بررسی رطوبت ویژه با هدف ارائه تصویری جامع‌ از شرایط رطوبتی در اتمسفر منطقه بود. در این پژوهش ابتدا وضعیت رطوبت ویژه در مقیاس ماهانه و سالانه برای یاخته‌های موجود در قلمرو جغرافیایی مورد مطالعه محاسبه شد. برای تهیه نقشه‌های هم ارزش رطوبت ویژه در منطقه، از روش درونیابی کریجینگ استفاده شد. در نهایت نقشه‌هایی از وضعیت میانگین بلندمدت ماهانه و سالانه رطوبت ویژه در چارچوب یاد شده تهیه شد. ترسیم نقشه‌های رطوبت ویژه در ترازهای مختلف و در مقیاس ماهانه و سالانه با هدف رسیدن به درک و برآورد درست از توزیع زمانی- مکانی رطوبت ویژه انجام شد. در ادامه، تحلیل روند رطوبت ویژه طی دوره مورد مطالعه با استفاده از آزمون‌ آماری ناپارامتری من-کندال جهت سنجش معنی‌داری روند تغییرات انجام شد. همچنین با استفاده از آزمون برآورد کننده شیب سن، میزان تغییرات رطوبت ویژه در مقیاس زمانی مورد مطالعه شناسایی شد. نتایج نشان داد که مقدار رطوبت ویژه در ترازهای مختلف مورد مطالعه در گستره عراق با هم تفاوت آشکاری دارند. رطوبت ویژه از تراز 500 هکتوپاسکال به سمت تراز 1000 هکتوپاسکال افزایش شدیدی در گستره عراق دارد. به عبارت دیگر به سمت ترازهای پایین جو، مقدار رطوبت ویژه افزایش قابل توجهی در گستره عراق دارد. مقدار و توزیع مکانی رطوبت ویژه در هر تراز و در طول ماههای سال، تفاوت آشکاری دارند. به عنوان مثال از نظر زمانی رطوبت ویژه در اغلب ترازهای مورد مطالعه در ماههای ژانویه، فوریه، مارس و دسامبر کمتر از سایر ماهها بوده است. از نظر مکانی نیز در این ماهها غرب، شمال غرب و جنوب غرب عراق کمترین مقدار رطوبت ویژه را دارند. در حالی که در همین دوره مناطق شمال شرقی، شرق، جنوب شرقی و بویژه جنوب عراق به عنوان بیشینه این متغیر آشکارند. به طور کلی بیشینه رطوبت ویژه در اکثر بخش‌های عراق در ماه می تجربه شده است و اغلب در مناطق جنوبی عراق تجربه شده است. هر چند ممکن است در برخی از ماهها و برخی از ترازهای مورد مطالعه نیز کانون اصلی رطوبت ویژه بر روی شمال شرق و شرق عراق قرار گرفته باشد. به عنوان مثال در حالی که در ترازهای 500 و 600 هکتوپاسکال، رطوبت ویژه در غرب و شمال غرب در بسیاری از ماههای سال کمترین مقدار و در جنوب عراق بیشترین مقدار را داشته است، در ترازهای 850، 925 و 1000 هکتوپاسکال مناطق شمالی عراق نیز به عنوان بیشینه و مناطق جنوبی آن به عنوان کمینه این متغیر آشکارند. این شرایط در بسیاری از ماههای سال حاکم بوده است. به طور کلی در مقیاس سالانه رطوبت ویژه در گستره عراق در تراز 500 هکتوپاسکال (65/0 تا 8/0 گرم بر کیلوگرم) در تراز 600 هکتوپاسکال(9/0 تا 8/2 گرم بر کیلوگرم)، در تراز 700 هکتوپاسکال(7/2 تا 4/3 گرم بر کیلوگرم)، در تراز 850 هکتوپاسکال(4 تا 6 گرم بر کیلوگرم)، در تراز 925 هکتوپاسکال(5/4 تا 5/6 گرم بر کیلوگرم)، در تراز 1000 هکتوپاسکال(6 تا 9 گرم بر کیلوگرم) بود. در بخش دیگری از پژوهش، روند این متغیر در گستره عراق و در ترازهای مختلف و در طول دوره مورد مطالعه بررسی شد. نتایج نشان داد که رطوبت ویژه در گستره عراق در دوره‌های زمانی مورد مطالعه رفتار متفاوتی در گستره عراق دارد. به عنوان مثال در تراز 1000 هکتوپاسکال در ماه‌های ژانویه، آوریل، می و ژوئن روند کاهشی معنی‌دار رطوبت ویژه (در سطح اطمینان 99 درصد) به مقدار 02/0- تا 03/0- گرم بر کیلوگرم در بخش‌های جنوبی عراق دیده می شود. همین شرایط روند کاهشی نیز در ترازهای بالاتر اغلب حاکم بوده است و تفاوت روند کاهشی ترازهای مختلف اغلب در مقدار کاهش و نیز در سطح معنی‌داری بود. از سوی دیگر روند افزایشی رطوبت ویژه نیز در ماهها و ترازهایی از جو نیز در طول دوره مورد مطالعه دیده شده است. به عنوان مثال در ماههای آگوست و سپتامبر در ترازهای مختلف بویژه 500، 700، 850 و 925 می‌توان روند افزایشی رطوبت ویژه را در شمال شرق، شرق و غرب عراق مشاهده کرد. با این حال مقدار آن بین 002/0 تا 005/0 گرم بر کیلوگرم بوده است و البته تنها در سطح اطمینان 90 و گاهی 95 درصد نیز معنی‌دار گزارش شده است.